We hebben kennis in overvloed, maar missen een dorp

Een reflectie over mijn zoektocht naar belonging en de obstakels die ik onderweg tegenkom

---

We hebben in de moderne samenleving ongeziene vrijheid en toegang tot kennis gewonnen, maar onderweg zijn we een deel van onze vanzelfsprekende verbondenheid, gedeelde ritmes en ervaring van thuiskomen kwijtgeraakt. Nu zoeken we die opnieuw, vaak in gecommercialiseerde vormen van community die proberen terug te geven wat ooit een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven was. De vraag is of dit de weg is om dat verloren stuk in ons te voeden. 

---

Community, Tribe, club, cirkel, village ... 

Overal rondom me zie ik deze woorden opduiken. Niet nieuw, want die woorden zijn er al een hele tijd in het ondernemersveld. Vanuit ondernemerszijde weet ik dat in ondernemingscursussen wordt gezegd dat je jouw tribe moet vinden, die mensen die de waarde voelen wat je aanbiedt én (belangrijk) die de prijs willen betalen. Allerlei communicatiestrategieën worden gedeeld hoe je jouw Tribe vindt en hoe je best communiceert om jouw Tribe aan te trekken tot jouw aanbod. 

Al scrollend op Instagram bracht het me aan het denken afgelopen week en ik dacht: ik ga mijn hersenspinsels eens opschrijven en delen. 

Die woorden doen iets met me, merk ik. Ze spreken me aan als mens. En niet alleen ik, maar velen anderen. Ik voel sterk het verlangen naar een tribe of community om bij te horen, om gelijkgestemden te vinden, om diepgang te voelen, een gevoel van thuiskomen, enz.

Wezenlijke behoeften van ieder mens. 

En toch, het wordt steeds moeilijker om zo een community gratuit te vinden. Onderzoeken tonen aan dat eenzaamheid toeneemt, traditionele gemeenschappen verzwakken. Vrienden en familie zijn gratuite traditionele communities, ook al zijn die plekken niet altijd de community waar je je thuisvoelt (en zijn de verbindingen niet altijd verbindend). Door de ratrace en het feit dat we niet langer wonen, werken en leven in hetzelfde dorp, gebeurt bij elkaar binnenspringen vaak op afspraak, netjes ingepland in onze vaak volgepropte agenda's. Ook andere traditionele gemeenschappen verzwakken zoals de kerk, maar ook de buurten.  Socioloog Robert Putnam noemt dit bijvoorbeeld de erosie van sociaal kapitaal.

No blame, gewoon een feit. Met wel de bedenking wat we daardoor gewonnen hebben, maar ook zijn kwijtgeraakt.

Wat ik dacht te vinden in Afrika, maar niet vond.

Ik heb van jongs af aan een grote voorliefde voor Afrika. Het was dan ook een geschenk om uiteindelijk in 2014 voor de eerste keer naar Afrika af te reizen. Bestemming: Malawi.

Terugblikkend op de afgelopen 12 jaar kan ik wel zeggen dat mijn reizen naar Malawi dat altijd wel in zich gedragen hebben, een zoektocht naar belonging. In Afrika mocht ik zelf ervaren hoe sterk dat communitygevoel wél is. Iets waar ik zo naar verlangde, dat ik het ook lange tijd romantiseerde, kreeg vorm voor mijn ogen.

Ilse in Malawi tijdens haar vrijwilligerswerk

Het zoeken naar een plek, een plek van thuiskomen. Helaas verried mijn blanke huid al snel dat ik geen deel uitmaakte van deze community en dat ik dat eigenlijk ook nooit helemaal zou worden. Een azungu blijft een azungu, een blanke, een buitenstaander. Zeker vanuit koloniaal oogpunt bleef ik altijd de ander, de hogere, de persoon met aanzien, de persoon met geld. Vaarwel community. 

Meer dan community

Het deel kunnen uitmaken van een gemeenschap is een wezenlijke behoefte, maar dezer dagen wel een opgave waar deze te vinden. Het is er niet, gratuite. Vroeger was het er, of je het nu wilde of niet. En ik ben realistisch genoeg om te weten dat dat ook niet altijd rozengeur en maneschijn is geweest, maar toch blijft de hunkering naar een village, een gemeenschap om samen te wonen en te leven aanwezig. 

Niet per se terug naar vroeger, maar een manier van leven dat de kennis en wijsheid van de wetenschap nu combineert met de kennis en wijsheid die vroeger in gemeenschappen aanwezig was en veel meer verbonden was met de natuur. Doorheen de tijd is veel oude wijsheid gewist en overschreven. Eerst de Romeinen en het christendom die onze gallische roots vervaagden door kolonisatie, daarna het ontstaan van een wereldbeeld dat uitsluitend wetenschappelijke kennis als legitiem beschouwde en andere kennisvormen als inferieur wegzette.

Mijn lievelingsboek, 'een vlecht van heilig gras', doet een magnifieke poging om beide werelden bij elkaar te brengen en voelt als een verademing. 

Ik heb de indruk dat er heel wat mensen opnieuw zoekend zijn naar communitygevoel en meer nog, een nieuwe wereld waarin oude en nieuwe wijsheid elkaar mogen versterken, …

Hoe communities lijken te commercialiseren

Ik weet niet of het jullie ook opvalt, maar er is een beweging gaande waarin, als we een community willlen, we vaak moeten betalen. Gratuite communities zijn schaars geworden. 

Vroeger kreeg je gemeenschap grotendeels:

* via familie;

* de buurt;

* de kerk;

* jeugdbeweging;

* werk;

* dorp;

* uitgebreide verwantschapssystemen.

Je moest daar vaak niet voor betalen, maar je betaalde op een andere manier:

* sociale controle;

* conformiteit;

* minder individuele vrijheid;

* uitsluiting van wie afweek.

Verenigingen, clubs, ondernemers hebben iets heel goed begrepen: mensen verlangen minder naar informatie en meer naar verbinding. Niet enkel oppervlakkig, maar diepgaand. Plekken waar we niet bepaald iets moeten doen, maar ook mogen zijn met onze eigen talenten. 

Vandaag zijn we dus veel vrijer om onze “tribe” te kiezen, maar die vrijheid heeft een prijs in vormen van coaching, retreates, memberships, communities, enz. 

En daar lijken we allemaal voor te willen betalen. Als we de middelen hebben. 

Informatie wordt steeds meer toegankelijk.  Wat schaars wordt, is aandacht, vertrouwen, plekken om te delen, rituelen, fysieke nabijheid van anderen, betekenisvolle relaties, enz. 

Veel ondernemers verkopen daarom niet alleen meer primair kennis, maar ook een gevoel van thuiskomen. Kijk maar eens naar de woorden die we gebruiken. Thuiskomen bij elkaar, thuiskomen bij jezelf, verbinding, enz. 

In die zin is deze observatie sociologisch erg interessant: We hebben belonging niet afgeschaft; we hebben het meer gecommercialiseerd.

Dat is op zich niet verkeerd. Maar mogelijk wordt het toch problematisch wanneer community een marketinginstrument wordt dat menselijke eenzaamheid benut om geld mee te verdienen? Daar zit toch iets fundamenteel scheef, ook al is het vanuit een zeer goede bedoeling om een diepgewortelde menselijke behoefte in te vullen. 

Op zoek naar community of naar iets anders essentieel? 

Vroeger was het tribale letterlijk en figuurlijk rond de kerktoren, nu uit het zich op andere vlakken, zowel fysiek als over landsgrenzen heen. Er is dankzij technologie veel mogelijk, maar toch merk ik in alle vezels van mijn lijf dat we een essentieel puzzelstuk toch ergens verloren zijn, dat misschien verder gaat dan enkel het gevoel van thuiskomen bij een groep mensen. 

Volgens mij verlang ik naar een community, omdat het raakt aan de essentie van eenvoud, ritme, vertraging. 

Ik verlang naar: 

• voorspelbare ritmes;

• ingebedde relaties;

• seizoensgebonden leven;

• rituelen;

• betekenisvolle afhankelijkheid.

• samen moederen

• … 

Vroeger leefden mensen meer in gemeenschappen met gedeelde ritmes, zoals dezelfde feestdagen, dezelfde werkcycli, dezelfde religieuze momenten, dezelfde dorpsritmes.

Vandaag leeft iedereen in zijn eigen tijdzone, ondanks dat we fysiek naast elkaar wonen.

Ik vermoed dat mijn gevoel van verlies vertrekt vanuit het ontbreken van een gedeeld ritme waarin gemeenschap vanzelf kan ontstaan.

Misschien spiegelde mijn hunkering naar community en belonging in Afrika vooral datgene wat ik in België zo miste. Misschien zocht ik niet alleen community, maar ook traagheid, interdependentie; spontaniteit; gedeeld ritme; nabijheid; … 

Dat zijn universele menselijke behoeften die ik in Malawi sterker ervaarde omdat ze in onze samenleving minder zichtbaar zijn.

De uitdaging, voor mij althans, is hoe we community en gedeelde ritmes kunnen herinstalleren in een wereld die nog nooit zo snel op korte termijn is veranderd en duizelingwekkend snel vooruit gaat.